понедельник, 19 декабря 2016 г.

Тылсым хәлләре                                                                 Алинә Сысоева

«Тылсым дөньясы»: Һарри Поттерның татар телендә яшәү серләре

Сонгы вакыта, чит ил китаплары һәм сериалары татар теленә тәрҗемә итү тенденциясе бик тиз үсә. Беренчеләрдән булып перевод эшчәнлеген «Гыйлем» фәнни-агарту проектын баш мөхәррире, ИСФН религиоведения кафедрасының икенче курс студенты Айдар Шайхин башлап җибәрде. Тәрҗемә итү кыенлыклары турында, иҗат итү һәм алдагы планнар белән ул  уртаклашты ул.

Һарри Поттер тарихы турында тәрҗемә эшләү башыннан бер ел узды. Хәзер проект нинди стадиядә?
А.Ш.: Беренче китаб (Һарри Поттер һәм фәлсәфә ташы)  өстендә эш хәзерге вакытка туктатылды, әммә узган елдан прогресс бар: тагын берничә башлыкларны тәрҗемә итек. Минем максатым бар – киләсе елның июньнена беренче китапны тәрҗемә итергә, ләкин гарантияләр бирергә алмыйм , ничек булдырабыз, илһамга һәм вакытка бәйле.
Эш буенча бишенче китап тәрҗемәсе дә тукталды. Хәзер аңлыйм, кайбер урынарны яңадан эшләргә кирәк, әйтик, бар аерым терминнар, исемнәр, определенияләр буенча.
Бездә бит үзәкләштерелгән эш түгел, бернинди дә сроклар юк, ирекле рәвештә эшлибез, акрын генә, вакыт һәм илһам булганда. Ә илһам булсын өчен кайвакыт «Һарри Поттер» ны кабат карарга, укырга, саундтрекларны тыңларга кирәк. «Тылсымлы җанварлар һәм аларны кайда табарга» фильм чыккач эшләргә теләк туды, әммә башка эш, уку һәм «Гыйлем» проекты бар беренче планда.
Тукталган бишенче өлеш өстендә эшне якын арада яңартасызмы яки соңрак калдырасызмы?
А. Ш.: Соңыннан калдырырбыз. Әгәр инде эшләячәкбез, ягъни тәртибе буенча, ә булса да, уйлар бер үк вакытта башка китаплар тәрҗемәсе белән шөгыльләнергә. Мәсәлән, «Тылсымлы җанварлар», квиддич турында китапны. Шулай ук «Pottermore» сайттында Хогвартс тарихы турында өч китап урнаштылар, алар кыска, шуңа күрә алар өстендә дә эшләргә мөмкин.
Аудитория кызыксынамы?
А.Ш.: Әйе, бигрәк тә татар телендә 8 өлеше (пьеса «Һарри Поттер һәм Ләгънәтле бала») чыгачак турында яңалыкларынаң соң. Һәм аз генә ихтимал бар китап форматында чыгарабыз дип. Кемдер китап аша татар телен өйрә, ә кемдер Һарри Поттер дөньясын туган телендә танышырга тели.  Бар кешеләр мондый китаплар татар теленә тәрҗемә итергә яклы түгел, чөнки ул бөтенләй татарларга чит булган, көнбатыш мәдәнияте, кемдер аларны сатанизм белән чагыштыра. Ә гомумән, кызыксыну зур.
Планарыгызда китап чыгару бармы? Узган елны иганәчеләр һәм Джоан Роулингтан рөхсәт кирәк дип әйткән идегез .
А. Ш.: Таләпләр кала шул ук: күчерүгә рөхсәт алырга һәм бастырып чыгару өчен финанслар эзләргә кирәк. Хәзерге вакытта татарстан китап нәшрияты Джоан Роулинг агентлары белән сөйләшәләр һәм сигезенче китапны бастыру өчен тырышалар, әмма, мин шулай аңлыйм сөйләшүләр әзлегә яхшы бармый,  хәбәрләр  юк. Бәлки, берни дә барып чыкмас.
Мин әлегә алга китеш күрмим, гәрчә, бу өлкәдә, әгәр эшләсән  һәм сак булсан максатка ирешеп була. Алар барысы да коммерция астында, шуңа татар теленә тәрҗемә акчалы була дип гарантияләр кирәк.
Башланган командагыз үзгәрде мә?
А. Ш.: Бердәнбер даими тәрҗемәче мин үзем. Бездә юк команда, аны булдыру, әлбәттә, мөһим бурыч, тик мин әлегә моның белән генә шөгыльләнми. Инглиз телен дә, татар телен дә яхшы белгән, яхшы язган кешеләр кирәк юезгә.
Тәрҗемә итү техникасында нәрсә үзгәрде?
А. Ш.: Үзгәрмәде – камилләште генә. Беренче һәм бишенче китабларны тәрҗемә иткәндә ниндидер каталулы бурычлар булмады, нинди дә булса җитди исемнәр, мәзәкләр, табышмаклар һәм автор шигерләре белән очрашмадык. Ә быел сигезенче өлешендә эшләгәндә төрле сүз уенарыр өйрәнергә, сөйләшунче исемнәр һәм табышмакларны татар теленә тәрҗемә итергә туры килде.
Тәрҗемәче һәрвакыт үз телен камилләшергә, өйрәнергә тиеш. Күчерү өстендә эшләгендә бездә һәрвакыт англо-рус, англо-татар сүзлекләр, «Википедия», фәнни сайтлары ачык, чөнки барысын да ирешергә һәм өйрәнергә кирәк. Мин бик озак аңламадым ничек «Гарри Поттер и дары смерти» исемен тәрҗемә итергә кирәк, хәзер аңладым: Библиянең татар теленә тәрҗемәсен ачырга кирәк һәм карарга ничек анда «дары волхов» күчерелгән.
Сезнең тәрҗемәдә нинди гадәти булмаган яңа сүзләр очратырга мөмкин?
А.Ш.: Узган ел дан үзгәрешләр бар, мәсәлән,  «Тылсымлы таяк» бу елны инде «Тылсым таягы». Мин оригиналь исемнәре белән уйныйм: «Баллы сыбызгы» — тылсым конфетлар, «дерелдәү әкәм-төкәм» –Jelly Slug конфетлары, «шайтан борычы» – борыч зелье Pepper imps. Факультетлар исемен дә күчердек, Гриффиндор һәм Слизерин шулай ук калдырдык, ә Рейвенкло – «Карга торын» булды, Хаффлпафф (рус телендә – Пуффендуй ) – бу гади аваз җыелмасы, шуна күрә мин оригиналь исемен калдырдым.
Факультетлар миндә «йөрт», минем уйлавымча ул килешә, чөнки татар этносында бар шунды  – «Казан йөрты», «Идел йөрты». Татлы ризыклар саткан волшебница – «Арбалы карчык», вакыт маховигы –  «Вакыт күчергеч».
Соңгы вакытта чит ил сериаларны татар теленә тәрҗемә итү тенденциясе күзәтелә. Бу уңайдан нәрсә уйлыйсыз?
А. Ш.: Бу бик яхшы, хуплыйм, өстәвенә, үзем дә еш кына сериаллар карыйм һәм баш тартмас идем кайберләрен татар телендә карарга, мәсәлән, «Доктор Хауса». Хәзер «Тәхәтләр уены» тәрҗемә итәләр, бу популяр, әмма шәхсән мин берничә сериясен генә карадым, лингвистика ягыннан кызыксынуым бар: ничек татарларга бөтенләй мораль ягынан гадати булмаган мизгеләрен тәрҗемә итәрләр.
Гомумән, бу яхшы тренд. Татар теле яшәсен, үсен һәм татар яшьләре арасында җәелу өчен күңел ачу дөньясын формалаштырырга кирәк: уеннар, сериалар, ниндидер массакүләм китаплар. Сериал – бу позитив, гәрчә барысыда бу фикер белән килешмәсләр, әммә татар дөньясынан идеал ясарга суперэтик дидактик материалар артыннан – шулай ук  хәлдән чыгу юлы түгел. Сериалар аша беә телләрне өйрәнәбез, үзенең телне байетабыз. Бездә бик күп татар телендә китаплар, бик күп әдәбият, ләкин алар яшьләргә дә, хәттә өлкәннәргә дә кызык түгел, шуңа күрә алардан файда юк. Мин ышанам, «Тәхетләр уены» тәрҗемәчеләр салган сыйфатлы тәрҗемә итү тренды башкалар да алырлар.  
Нәрсә турында хыяланасыз һәм башларга җыенасыз?
А. Ш.: Бар максаты-кайчан да булса инде Поттер турында 7 китабыз да күчерергә һәм Дж.Р.Р.Толкин китапларын . Сүз уңаеннан, тәрҗемәбезнең кечкенә бер өлеше «Азатлык»  радиосында чыкан. Әмма,  хәзерге вакытта өстенлек «Гыйлем» үсешенә биреләчәк.

Текст «Dragon news» сайтыннаң алынган.
Фото: We Heart It сайтыннаң һәм
https://vk.com/potter.tatar групассынаң

Комментариев нет:

Отправить комментарий